झरी पछिको इन्द्रेणी : एक समालोचनात्मक अध्ययन

रामराजा के. सी.दक्षिणकाली – ३
म प्रायः चलचित्र अवलोकन गर्नेभन्दा पठन र लेखनमै केन्द्रित रहने गर्दछु । तथापि, एकजना नेताको अन्तर्वार्तामा तीनवटा चलचित्रको उल्लेख सुनेपछि जिज्ञासा उत्पन्न भयो र तीमध्ये ‘झरी पछिको इन्द्रेणी’ रोजाइमा पर्यो ।
उक्त चलचित्रले स्थानीय तहअन्तर्गतको वडा प्रशासनभित्र विद्यमान भ्रष्टाचार, अनियमितता तथा सेवाग्राहीमाथि हुने दुव्र्यवहारलाई कथावस्तुको मूल आधार बनाएको छ । वडाध्यक्ष, सचिव तथा कर्मचारीहरूबीचको मिलेमतोबाट सर्वसाधारणलाई अनावश्यक दुःख दिने प्रवृत्तिको यथार्थपरक चित्रण गरिएको छ । यसले प्रशासनिक संरचनाभित्र गहिरिँदै गएको विकृत मानसिकताको संकेत गर्दछ ।

चलचित्रमा एउटा इमान्दार र सोझो कर्मचारीमाथि योजनाबद्ध रूपमा लगाइएको आरोप र त्यसबाट उत्पन्न परिस्थितिले समाजमा सत्यनिष्ठा कसरी संकटग्रस्त अवस्थामा छ भन्ने देखाउँछ । यद्यपि, इमान्दारिताको मूल्य पूर्णतः समाप्त नभएको र त्यसले परिवार तथा समाजमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने सन्देश पनि सन्तुलित रूपमा अभिव्यक्त गरिएको छ ।

वैदेशिक रोजगारीतर्फ आकर्षित युवा पुस्ताको मनोविज्ञानलाई पनि कथाले स्पर्श गरेको छ । अस्ट्रेलिया जान इच्छुक पात्रलाई संघर्षका माध्यमबाट जीवनबोध गराइन्छ र अन्ततः उसलाई सामाजिक उत्तरदायित्वतर्फ उन्मुख बनाइएको छ । यसले वैदेशिक मोह र स्वदेशप्रतिको उत्तरदायित्वबीचको द्वन्द्वलाई सूक्ष्म रूपमा उद्घाटित गर्दछ ।

चलचित्रले भ्रष्टाचारबाट आर्जित सम्पत्ति दीर्घकालीन रूपमा निरर्थक हुने र अनैतिक क्रियाकलापमा संलग्न व्यक्ति अन्ततः कानुनी कारबाहीको दायरामा पर्ने यथार्थलाई पनि प्रस्तुत गरेको छ। यसले न्यायिक मूल्य र नैतिक चेतनाको पक्षलाई बलियो बनाउने प्रयत्न गरेको देखिन्छ ।यद्यपि, प्रशासनिक भ्रष्टाचारको चित्रण प्रभावकारी रहे पनि विकास निर्माणका क्षेत्रमा हुने व्यापक आर्थिक अनियमितता र संरचनागत लुटतन्त्रलाई अपेक्षित गहिराइमा समेट्न नसक्नु यसको सीमितताका रूपमा देखिन्छ ।

समग्रमा, उक्त चलचित्रले नेपाली समाजको यथार्थलाई कलात्मक ढङ्गले अभिव्यक्त गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ । सैद्धान्तिक परिप्रेक्ष्यमा विश्वदृष्टि भन्नाले स्रष्टाले आफ्नो समय, समाज र वर्गीय यथार्थलाई ग्रहण गर्ने र त्यसलाई कृतिमा अभिव्यक्त गर्ने दृष्टिकोणलाई जनाउँछ। Karl Marx र Friedrich Engels का अनुसार सामाजिक अस्तित्वले नै चेतनाको निर्माण गर्दछ, जसले साहित्यलाई सामाजिक संरचनासँग अभिन्न रूपमा जोड्दछ । त्यसैगरी Georg Lukács ले यथार्थवादी कृतिलाई सामाजिक समग्रताको कलात्मक पुनर्संरचनाका रूपमा व्याख्या गरेका छन्, जहाँ पात्र र घटनामार्फत समाजको अन्तर्संरचना उद्घाटित हुन्छ । Maxim Gorky को समाजवादी यथार्थवादले श्रमजीवी वर्गको जीवन र संघर्षलाई साहित्यको केन्द्रीय विषय मान्दछ ।

यी सैद्धान्तिक मान्यताका आधारमा मूल्याङ्कन गर्दा चलचित्रमा प्रस्तुत प्रशासनिक विकृति, सामाजिक अन्याय, वैदेशिक आकर्षण तथा त्यसबाट उत्पन्न चेतनात्मक परिवर्तनले समाजभित्रका शक्ति सम्बन्ध र असमान संरचनालाई संकेत गर्दछ। इमान्दार पात्रमाथि हुने दमन र अन्ततः प्रतिरोधतर्फको उन्मुखता वर्गीय चेतनाको विकाससँग सम्बन्धित देखिन्छ । यस आधारमा उक्त चलचित्रमा यथार्थवादी तथा आंशिक रूपमा मार्क्सवादी विश्वदृष्टिको उपस्थिति स्पष्ट रूपमा स्थापित भएको निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ ।

सन्दर्भसूची
Marx, Karl (1859). A Contribution to the Critique of Political Economy.
Lukács, Georg (1962). The Meaning of Contemporary Realism.
Gorky, Maxim (1934). Socialist Realism.