
आकाश बंजारा हङकङ,
हङकङ-नेपाल विश्वको नक्सामा हिमाल, पहाड र तराईले
सजिएको एउटा सुन्दर राष्ट्र मात्र होइन। यो हजारौँ वर्षदेखि ज्ञान, ध्यान, तपस्या, योग, दर्शन र आध्यात्मिक चिन्तनको परम्परा बोकेको पवित्र भूमि पनि हो। यहाँका हिमालयका शान्त शिखरहरू, प्राचीन आश्रमहरू, ऋषिमुनिहरूका तपोस्थल,शिवभूमि पशुपतिनाथ र भगवान् गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीले नेपालको आध्यात्मिक पहिचानलाई विश्वसामु विशिष्ट बनाएका छन्।
आज विश्वका विकसित राष्ट्रहरू मानसिक तनाव, चिन्ता, असन्तुष्टि र जीवनशैलीजन्य समस्याबाट मुक्ति खोज्दै योग, ध्यान र आध्यात्मिक अभ्यासतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। तर हामीले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न आफैँलाई सोध्नुपर्छ— संसारले खोजिरहेको योग, ध्यान र आत्मचिन्तनको यस्तो महान् परम्परासँग हाम्रो आफ्नै देश नेपालको सम्बन्ध कति गहिरो छ?

वास्तवमा नेपाल योग, ध्यान र साधनाका अनेकौँ प्राचीन परम्परासँग जोडिएको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक क्षेत्र हो। यद्यपि योगको सम्पूर्ण उत्पत्ति नेपालमै भएको हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न पर्याप्त ऐतिहासिक प्रमाण छैन, तर नेपालको हिमालय क्षेत्र र यहाँ विकसित वैदिक, शैव, बौद्ध तथा तान्त्रिक परम्पराले योगको इतिहास र विकासमा महत्वपूर्ण स्थान ओगटेका छन्।
१. योग : शरीरको अभ्यासभन्दा धेरै माथिको जीवनदर्शन
‘योग’ शब्द संस्कृतको ‘युज्’ धातुबाट बनेको हो, जसको सामान्य अर्थ जोड्नु, एकताबद्ध गर्नु वा संयोजन गर्नु हो।

![]()
योगले शरीर, मन, बुद्धि, भावना र चेतनाबीच सन्तुलन कायम गर्ने जीवनपद्धतिको प्रतिनिधित्व गर्छ। यसको उद्देश्य केवल शरीरलाई लचिलो बनाउनु वा रोगबाट बचाउनु मात्र होइन; मानिसलाई आत्मअनुशासन, आत्मज्ञान, मानसिक शान्ति र आन्तरिक स्वतन्त्रतातर्फ अघि बढाउनु पनि हो।
योगले मानिसलाई बाहिरी संसारमा मात्र होइन, आफ्नै भित्री संसारमा पनि यात्रा गर्न सिकाउँछ।
आज योगलाई व्यायामका रूपमा बुझ्ने प्रवृत्ति बढेको छ। तर प्राचीन योगदर्शनमा आसन एउटा सानो अंश मात्र हो। नैतिक अनुशासन, श्वासको नियन्त्रण, इन्द्रिय संयम, एकाग्रता, ध्यान र समाधि यसको व्यापक स्वरूपका अंग हुन्।
२. योगको ऐतिहासिक यात्रा : वैदिक सभ्यतादेखि आधुनिक विश्वसम्म
योगको विकास कुनै एक व्यक्ति वा एक समयको योगदानबाट भएको होइन। यो भारतीय उपमहाद्वीपको प्राचीन दार्शनिक, धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परामा लामो समयसम्म विकसित हुँदै आएको ज्ञानपरम्परा हो।
वैदिक काल
वेदहरूमा तपस्या, प्राण, आत्मा, ऋत, ध्यान र आध्यात्मिक अनुशासनसँग सम्बन्धित विचारहरू पाइन्छन्। ऋषिमुनिहरूले प्रकृति, जीवन र ब्रह्माण्डको रहस्य बुझ्न चिन्तन तथा साधनालाई महत्व दिएका थिए।
उपनिषद् काल
उपनिषद्हरूले आत्मा, ब्रह्म, चेतना र मुक्तिका विषयमा गहन दार्शनिक चिन्तन प्रस्तुत गरे। ध्यान, आत्मनिरीक्षण र आत्मज्ञानलाई जीवनको उच्चतम उपलब्धितर्फ जाने मार्गका रूपमा व्याख्या गरियो।
महाभारत र भगवद्गीता
भगवद्गीताले कर्मयोग, ज्ञानयोग र भक्तियोगको विस्तृत व्याख्या गर्दै मानिसलाई कर्तव्य, विवेक, समर्पण र आत्मसंयमको शिक्षा दिएको छ।
पतञ्जलीको योगदर्शन
महर्षि पतञ्जलीको योगसूत्रले योगलाई व्यवस्थित दार्शनिक स्वरूप प्रदान गर्यो। यसमा वर्णित अष्टाङ्ग योग आज पनि योग साधनाको महत्वपूर्ण आधार हो।
अष्टाङ्ग योगका आठ अंग:
१. यम – नैतिक आचरण र सामाजिक अनुशासन।
२. नियम – व्यक्तिगत शुद्धता र आत्मअनुशासन।
३. आसन – शरीरलाई स्थिर र सहज बनाउने अभ्यास।
४. प्राणायाम – श्वासप्रश्वासको नियमन।
५. प्रत्याहार – इन्द्रियहरूलाई बाह्य विषयबाट अन्तर्मुखी बनाउने अभ्यास।
६. धारणा – मनलाई एउटै विषयमा केन्द्रित गर्ने अभ्यास।
७. ध्यान – निरन्तर एकाग्र चेतनाको अवस्था।
८. समाधि – गहन आध्यात्मिक एकाग्रताको अवस्था।
हठयोग र सिद्ध परम्परा
मध्यकालमा नाथयोगी तथा सिद्ध साधकहरूले हठयोगको विकास र विस्तारमा महत्वपूर्ण योगदान दिए। मत्स्येन्द्रनाथ र गोरखनाथ यस परम्पराका चर्चित नाम हुन्।

आधुनिक योग
स्वामी विवेकानन्दले सन् १८९३ मा अमेरिकाको शिकागोमा दिएको ऐतिहासिक सम्बोधनपछि पूर्वीय दर्शन र योगप्रति पश्चिमी विश्वको चासो उल्लेखनीय रूपमा बढ्यो। पछि परमहंस योगानन्द, तिरुमलाई कृष्णमाचार्य, बी.के.एस. अयंगार र अन्य योगगुरुहरूले योगलाई विश्वव्यापी बनाउन योगदान पुर्याए।
३. नेपाल : हिमालयको काखमा विकसित आध्यात्मिक साधनाको भूमि
नेपालको भौगोलिक बनावट र सांस्कृतिक इतिहासले यसलाई ध्यान, तपस्या र आध्यात्मिक साधनाका लागि महत्वपूर्ण क्षेत्र बनाएको छ।
हजारौँ वर्षदेखि हिमालयलाई ऋषिमुनि, तपस्वी, योगी र आध्यात्मिक साधकहरूको साधनाभूमिका रूपमा कल्पना गरिएको छ। यहाँका एकान्त गुफा, नदी किनार, वनजंगल र हिमाली क्षेत्रहरूले साधनाका लागि अनुकूल वातावरण प्रदान गरेका छन्।
नेपालको आध्यात्मिक पहिचानलाई बुझ्न निम्न क्षेत्र र परम्पराहरू विशेष महत्वपूर्ण छन्।
पशुपतिनाथ : शैव साधना र योग परम्पराको केन्द्र
काठमाडौँस्थित पशुपतिनाथ मन्दिर नेपालकै प्रमुख धार्मिक तथा आध्यात्मिक सम्पदामध्ये एक हो।
हिन्दु दर्शनमा भगवान् शिवलाई आदियोगी अर्थात् योगका प्रथम गुरुका रूपमा सम्मान गरिन्छ। शिवलाई ध्यान, वैराग्य, समाधि र आन्तरिक चेतनाको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ।
पशुपतिनाथ र आसपासको मृगस्थली क्षेत्रमा प्राचीनकालदेखि साधुसन्त, तपस्वी र योगीहरूको उपस्थिति रहँदै आएको छ।
आज पनि महाशिवरात्रिका अवसरमा देशविदेशबाट हजारौँ साधक र श्रद्धालु यहाँ आउने गर्छन्।
मुक्तिनाथ र गोसाइँकुण्ड : हिमाली आध्यात्मिक चेतनाका प्रतीक
मुस्ताङको मुक्तिनाथ हिन्दु तथा बौद्ध दुवै परम्परामा अत्यन्त पवित्र तीर्थस्थल हो। यहाँको प्राकृतिक वातावरण, धार्मिक सहअस्तित्व र ऐतिहासिक महत्वले यसलाई विशिष्ट बनाएको छ।
त्यसैगरी रसुवास्थित गोसाइँकुण्ड शैव परम्परासँग जोडिएको प्रसिद्ध तीर्थस्थल हो। हिमाली वातावरणमा अवस्थित यी स्थानहरूले नेपालको आध्यात्मिक भूगोललाई अझ समृद्ध बनाएका छन्।
४. मिथिला : राजा जनकको ज्ञानभूमि
नेपालको मधेश प्रदेशमा अवस्थित जनकपुर प्राचीन मिथिला सभ्यताको महत्वपूर्ण केन्द्र हो।
राजा जनकलाई हिन्दु दार्शनिक परम्परामा राजर्षिका रूपमा चित्रण गरिएको छ। उनी राजकीय जिम्मेवारी निर्वाह गर्दै आत्मज्ञान र ब्रह्मज्ञानको खोजमा समर्पित व्यक्तित्वका रूपमा प्रसिद्ध छन्।
अष्टावक्र र राजा जनकबीचको संवादमा आधारित ‘अष्टावक्र गीता’ अद्वैत वेदान्त र आत्मज्ञानसम्बन्धी महत्वपूर्ण ग्रन्थ हो।
मिथिलाको ज्ञानपरम्पराले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ— आध्यात्मिकता प्राप्त गर्न संसार त्याग्नैपर्छ भन्ने छैन; जिम्मेवारी निर्वाह गर्दै पनि आत्मचिन्तन र ज्ञानको मार्गमा अघि बढ्न सकिन्छ।
५. गोरखनाथ : नेपाल र नाथयोग परम्पराको सम्बन्ध
गुरु गोरखनाथ नाथयोग परम्पराका अत्यन्त प्रभावशाली सिद्धयोगी मानिन्छन्।
नेपालको गोरखा क्षेत्र, मृगस्थली तथा अन्य धार्मिक स्थलहरू गोरखनाथसँग सम्बन्धित परम्परा र जनविश्वासका कारण प्रसिद्ध छन्।
नाथ सम्प्रदायले हठयोग, प्राण नियन्त्रण, शरीरको अनुशासन र आध्यात्मिक साधनालाई विशेष महत्व दिएको छ।
गोरखनाथसँग जोडिएका धार्मिक परम्पराले नेपालको योगिक तथा आध्यात्मिक इतिहासलाई महत्वपूर्ण सांस्कृतिक आयाम प्रदान गरेका छन्।
६. लुम्बिनी : ध्यान, करुणा र विश्वशान्तिको सन्देश
नेपालको आध्यात्मिक गौरवको सबैभन्दा उज्ज्वल पहिचानमध्ये एक हो— भगवान् गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी।
करिब २,५०० वर्षअघि लुम्बिनीमा जन्मिएका सिद्धार्थ गौतमले मानव जीवनका दुःख, तिनका कारण र दुःखमुक्तिको मार्गबारे गहन खोज गरे।
बोधगयामा बुद्धत्व प्राप्त गरेपछि उनले विपश्यना, सम्यक् स्मृति, सम्यक् समाधि, करुणा र मध्यम मार्गको शिक्षा दिए।
बौद्ध परम्पराको ध्यान साधना र पतञ्जलीको योगदर्शन एउटै प्रणाली होइनन्, तर दुवैले मनको अनुशासन, एकाग्रता, आत्मनिरीक्षण र चेतनाको विकासलाई विशेष महत्व दिन्छन्।
लुम्बिनी, कपिलवस्तु, नमोबुद्ध र फर्पिङजस्ता क्षेत्रहरू नेपालको ध्यान तथा बौद्ध आध्यात्मिक सम्पदाका महत्वपूर्ण केन्द्र हुन्।
लुम्बिनीले नेपाललाई केवल बुद्धको जन्मभूमिका रूपमा मात्र होइन, विश्वशान्ति, अहिंसा र करुणाको सन्देश फैलाउने राष्ट्रका रूपमा पनि चिनाएको छ।
७. काठमाडौँ उपत्यका : शैव, बौद्ध र तान्त्रिक साधनाको संगम
काठमाडौँ उपत्यकाको ऐतिहासिक महत्व केवल मन्दिर र दरबारहरूमा सीमित छैन।
यहाँ शैव, वैष्णव, बौद्ध र तान्त्रिक परम्पराहरू शताब्दीयौँदेखि सहअस्तित्वमा विकसित भएका छन्।
स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ, पशुपतिनाथ, चाँगुनारायण, गुह्येश्वरी र अन्य सम्पदाहरूले नेपालको बहुआयामिक आध्यात्मिक इतिहासलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्।
विशेषगरी नेवार बौद्ध परम्परामा बज्रयान र ध्यान साधनाको विशिष्ट स्थान छ। मन्त्र, मुद्रा, मण्डल र ध्यानका अभ्यासहरूले नेपालको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनलाई गहिरो प्रभाव पारेका छन्।
यसरी काठमाडौँ उपत्यका विभिन्न आध्यात्मिक दर्शन र साधना परम्पराहरूको जीवन्त संगम बनेको छ।
८. हिमालय : प्रकृति, मौनता र आत्मचिन्तनको विश्वविद्यालय
हिमालय केवल हिमालहरूको शृंखला होइन; यो मानव सभ्यताको कल्पना, साहित्य, दर्शन र आध्यात्मिक चिन्तनमा विशेष स्थान ओगटेको विशाल प्राकृतिक क्षेत्र हो।
नेपालका हिमाली क्षेत्रहरूमा पाइने शान्त वातावरण, स्वच्छ हावा, एकान्त गुफा, वनजंगल र नदीहरूको प्राकृतिक ध्वनिले ध्यान तथा आत्मचिन्तनका लागि अनुकूल परिवेश सिर्जना गर्छन्।
कोशी, गण्डकी, कर्णाली र बागमतीजस्ता नदीहरू नेपालको भौगोलिक, सांस्कृतिक र धार्मिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्।
हिमाली क्षेत्रमा पाइने विभिन्न जडीबुटी र परम्परागत औषधीय ज्ञानले नेपालको आयुर्वेदिक सम्पदालाई पनि समृद्ध बनाएका छन्।
योग, आयुर्वेद र प्राकृतिक जीवनशैलीबीचको सम्बन्धलाई व्यवस्थित रूपमा अध्ययन र प्रवर्द्धन गर्न सके नेपाल स्वास्थ्य तथा आध्यात्मिक पर्यटनको महत्वपूर्ण गन्तव्य बन्न सक्छ।
९. योगका चार प्रमुख मार्ग : जीवन रूपान्तरणका चार आयाम
योगको दर्शनले मानिसको स्वभाव, क्षमता र रुचिअनुसार विभिन्न साधना मार्ग प्रस्तुत गरेको छ।
१. ज्ञानयोग
आत्मचिन्तन, विवेक, अध्ययन र सत्यको खोजमार्फत आत्मज्ञान प्राप्त गर्ने मार्ग।
२. भक्तियोग
प्रेम, श्रद्धा, भक्ति र समर्पणका माध्यमबाट परमात्मासँग एकत्व खोज्ने मार्ग।
३. कर्मयोग
फलको आसक्ति नराखी आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्ने, निष्काम सेवा गर्ने र कर्ममार्फत आत्मशुद्धि गर्ने मार्ग।
४. राजयोग
मनको नियन्त्रण, एकाग्रता, ध्यान र समाधिमार्फत चेतनाको उच्च अवस्था प्राप्त गर्ने मार्ग। पतञ्जलीको अष्टाङ्ग योगलाई यससँग विशेष रूपमा जोडिन्छ।
यसका अतिरिक्त हठयोग र क्रियायोगका विभिन्न परम्पराहरू पनि प्रचलित छन्।
यी सबै मार्गले मानिसलाई आत्मअनुशासन, विवेक, करुणा र आन्तरिक शान्तितर्फ प्रेरित गर्छन्।
१०. आधुनिक विज्ञान र योग : स्वास्थ्यका लागि उपयोगी अभ्यास
आज योगलाई धार्मिक अभ्यासका रूपमा मात्र नभई स्वास्थ्य र जीवनशैली सुधार गर्ने पद्धतिका रूपमा पनि विश्वभर स्वीकार गरिएको छ।
नियमित तथा उपयुक्त तरिकाले गरिने योग अभ्यासले निम्न क्षेत्रमा सहयोग पुर्याउन सक्छ।
शारीरिक स्वास्थ्य
शरीरको लचकता र सन्तुलनमा सुधार।
मांसपेशीको शक्ति र सहनशीलता वृद्धि।
शरीरको चालढाल र आसनमा सुधार।
रक्तचाप तथा मुटुसम्बन्धी केही जोखिम कारक व्यवस्थापनमा सहयोग।
निद्रा र शारीरिक सक्रियतामा सकारात्मक प्रभाव।
मानसिक स्वास्थ्य
तनाव र मानसिक दबाब कम गर्न सहयोग।
एकाग्रता र आत्मनियन्त्रणमा सुधार।
चिन्ता व्यवस्थापनमा सहयोग।
भावनात्मक सन्तुलन र मानसिक शान्ति विकास।
आध्यात्मिक विकास
आत्मनिरीक्षण र आत्मअनुशासनको विकास।
जीवनप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण।
करुणा, धैर्य र सहिष्णुताको विकास।
आत्मचेतना र जीवनको उद्देश्यप्रति गहिरो बुझाइ।
तर योग कुनै पनि रोगको निश्चित उपचार होइन। विशेष स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले आफ्नो शारीरिक अवस्थाअनुसार योग्य प्रशिक्षक तथा स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहमा अभ्यास गर्नु उचित हुन्छ।
११. अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस र नेपालको सम्भावना
योगको विश्वव्यापी विस्तारमा सन् २०१४ एउटा महत्वपूर्ण वर्ष बन्यो।
भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले संयुक्त राष्ट्रसंघमा अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसको प्रस्ताव प्रस्तुत गरेपछि संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले डिसेम्बर २०१४ मा २१ जुनलाई अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गर्यो।
सन् २०१५ देखि विश्वभर यो दिवस मनाउन थालियो।
नेपालमा पनि योगप्रति जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्यले माघ १ गते राष्ट्रिय योग दिवस मनाउने परम्परा स्थापित भएको छ।
अब नेपालले योगलाई केवल दिवस मनाउने गतिविधिमा सीमित नगरी यसको प्राचीन परम्परा, वैज्ञानिक अध्ययन, प्रशिक्षक उत्पादन, अनुसन्धान, योग पर्यटन र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यसँग जोड्न आवश्यक छ।
१२. नेपालले योग र आध्यात्मिक पर्यटनबाट लिन सक्ने अवसर
विश्वमा योग र ध्यानमा आधारित पर्यटनको आकर्षण बढिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा नेपालसँग असाधारण सम्भावना छ।
नेपालले निम्न क्षेत्रमा योजनाबद्ध विकास गर्न सक्छ:
हिमाली क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका योग तथा ध्यान केन्द्र स्थापना।
लुम्बिनी, जनकपुर, पशुपतिनाथ र मुक्तिनाथलाई जोड्ने आध्यात्मिक पर्यटन मार्ग विकास।
प्राचीन योग, शैव, बौद्ध र नाथ परम्पराको अनुसन्धान तथा अभिलेखीकरण।
अन्तर्राष्ट्रिय योग सम्मेलन र ध्यान शिविर आयोजना।
प्रमाणित योग प्रशिक्षक तथा ध्यान मार्गदर्शक उत्पादन।
आयुर्वेद, प्राकृतिक चिकित्सा र योगलाई जिम्मेवार ढंगले एकीकृत गर्ने कार्यक्रम।
नेपालको आध्यात्मिक सम्पदालाई विश्व भाषाहरूमा प्रचारप्रसार गर्ने।
तर यसका लागि ऐतिहासिक तथ्यको संरक्षण, सम्पदाको मौलिकता, वातावरणीय सन्तुलन र स्थानीय समुदायको सहभागितालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
१३. अब हरेक नेपालीले आफ्नो आध्यात्मिक सम्पदा चिन्नुपर्छ
हामी नेपालीहरू प्रायः आफ्नो देशलाई हिमाल, सगरमाथा, प्राकृतिक सुन्दरता र वीरताको इतिहासबाट चिनाउने गर्छौँ। तर नेपालको अर्को विशाल परिचय पनि छ— ज्ञान, दर्शन, ध्यान, करुणा, तपस्या र आध्यात्मिक चेतनाको विरासत।
हामीसँग विश्वलाई दिन सकिने महत्वपूर्ण सन्देश छ।
हामीसँग लुम्बिनी छ, जसले शान्ति र करुणाको शिक्षा दिन्छ।
हामीसँग पशुपतिनाथ छ, जसले शिवयोग र वैराग्यको परम्परा सम्झाउँछ।
हामीसँग जनकपुर छ, जसले ज्ञान र आत्मचिन्तनको महत्व दर्शाउँछ।
हामीसँग हिमालय छ, जसले मौनता, धैर्य र प्रकृतिसँगको एकत्वको अनुभूति गराउँछ।
हामीसँग काठमाडौँ उपत्यकाको प्राचीन सम्पदा छ, जहाँ अनेकौँ दर्शन र साधना परम्पराहरूको सहअस्तित्व देख्न सकिन्छ।
यी सबै हाम्रो साझा सांस्कृतिक सम्पदा हुन्। यिनको संरक्षण, अध्ययन र प्रवर्द्धन गर्नु केवल सरकारको जिम्मेवारी होइन; प्रत्येक नागरिकको कर्तव्य पनि हो।
निष्कर्ष : नेपाललाई विश्वको आध्यात्मिक चेतनाको सेतु बनाऔँ
नेपालको पहिचान केवल भूगोलले निर्धारण गर्दैन; यसको इतिहास, सभ्यता, संस्कृति, दर्शन र आध्यात्मिक विरासतले पनि निर्धारण गर्छ।
योगको सम्पूर्ण उत्पत्ति नेपालमै भएको दाबी गर्नुभन्दा नेपाललाई प्राचीन योगिक, शैव, बौद्ध र ध्यान परम्पराहरूको महत्वपूर्ण ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा विश्वसामु प्रस्तुत गर्नु बढी तथ्यपरक र प्रभावकारी हुन्छ।
हिमालयको काखमा अवस्थित यो देशले मानव सभ्यतालाई आत्मचिन्तन, करुणा, संयम, सहअस्तित्व र शान्तिको अमूल्य सन्देश दिएको छ।
आज संसार बाहिरी विकासको दौडमा अगाडि बढिरहँदा मानिसको मनभित्र शान्ति र सन्तुलनको आवश्यकता झन् बढिरहेको छ। यस्तो समयमा नेपालको प्राचीन आध्यात्मिक ज्ञानलाई आधुनिक विज्ञान, शिक्षा र जीवनशैलीसँग जोडेर विश्वसामु प्रस्तुत गर्न सकिन्छ।
हामीले आफ्नो सम्पदा चिनौँ, इतिहासको अध्ययन गरौँ, सांस्कृतिक विविधताको सम्मान गरौँ र नयाँ पुस्तालाई यस गौरवशाली विरासतसँग जोडौँ।
योग केवल शरीरको अभ्यास होइन, जीवनलाई बुझ्ने कला हो। ध्यान केवल आँखा बन्द गर्नु होइन, आफूलाई चिन्ने यात्रा हो। आध्यात्मिकता संसारबाट भाग्नु होइन, संसारमा रहेर पनि विवेक, करुणा र सन्तुलनका साथ बाँच्न सिक्नु हो।
नेपालको यही मौलिक ज्ञान, संस्कृति र आध्यात्मिक विरासतलाई संरक्षण गर्दै विश्वशान्ति र मानव कल्याणको दिशामा योगदान दिनु आजको हाम्रो साझा संकल्प बनोस्।
जय नेपाल!
जय हाम्रो गौरवशाली सभ्यता, संस्कृति र आध्यात्मिक विरासत!







